Voortgaan rond een geheim Een kijkwijzer voor de tentoonstelling WERKEN EN KERKEN OVERZEE, door Pastor Toon van de Sande Ik ben Toon van de Sande de huidige pastor van de Stichting Pastoraat Werkers Overzee en ik zou deze 15 minuten willen gebruiken om u hopelijk niets nieuws te vertellen. Als het goed is, herkent u straks alles wat ik ter sprake breng. Ik ga niet praten over de inhoud van pastoraat en ook niet over de inhoud van deze tentoonstelling. U kunt zelf kijken en een keuze maken. Maar ik wil u wel iets duidelijk maken over het proces dat achter deze tentoonstelling, maar ook achter het pastoraat, verborgen zit. Bij het voorbereiden van de tentoonstelling hebben we langdurig gesproken over 5 woorden. De eerste vier woorden zijn achtereenvolgens LEVEN, VERHALEN, ONTDEKKEN, AFSPREKEN. Ik gebruik ze als werkwoorden. Het laatste woord is geen werkwoord maar een zelfstandig naamwoord en ik weet dat het me niet lukt de betekenis van dat woord in een keer helder over het voetlicht te brengen. Het woord is GEHEIM. Mijn idee is dat in het dagelijks leven alles om een geheim draait. Het is de kern van elke mens, het is de bezieling van deze tentoonstelling en het is datgene wat de pastor wil delen met de mensen met wie hij optrekt. Sommige mensen gebruiken in plaats van het woord ‘geheim' liever het woord ‘mysterie' of ‘kern' en gelovigen spreken soms over “GOD”. Het feit dat we zoveel woorden nodig hebben en door elkaar heen gebruiken wijst ergens op. De alledaagse taal schiet tekort om woorden te vinden voor dit geheim. Woorden schieten tekort en toch willen we het erover hebben omdat we weten dat “HET” bestaat. In relaties tussen mensen gaat dat net zo. Als ik u zeg dat mijn vrouw een engel is, staat niemand op met de vraag “waar haar vleugels zitten?” En ik verwacht ook niet de reactie “En mijn vrouw leeft nog!...” Overigens voor uw geruststelling is ze niet altijd een engel. Daar zou niet mee te leven zijn. Tentoonstelling De tentoonstelling cirkelt ook om een geheim. Als u de tentoonstelling in gaat, ziet u het leven van vroeger. Dat is anders dan nu! U ziet dat werkers uit Sliedrecht en Werkendam buitenaf gingen en voor hen moet dat ook erg ‘anders' zijn geweest. Hou dit woord ‘anders' even vast, want verderop in de tentoonstelling zult u ook steeds op het verkeerde been gezet worden. Er liggen Arabische teksten, er staan beelden uit Zwart Afrika. Een gedeelte van de tentoonstelling is ons vertrouwd en een ander gedeelte ‘anders' of ‘vreemd'. Je ervaart ook in deze tentoonstelling een contrast en die ervaring gaat zoals zo vaak met emoties gepaard. Ik maak een grote sprong maar je ziet het in deze tentoonstelling: Bij sommige mensen leiden emoties naar God. Als u de brief uit Soerabaja van 28 april 1922 leest, dan lees je een verhaal over het leven dat zo anders is. Daar zult u ook het woord “God” ontdekken. In deze indrukwekkende, maar ook gedateerde brief komen de vier fasen Leven, Verhalen, Ontdekken en Afspreken voor. Alleen niet uitdrukkelijk. De man schrijft over het leven buitenaf, hij schrijft over zijn verdriet bij het overlijden van zijn geliefd kind. Hij schrijft over zijn Godsvertrouwen. En de cirkel is rond, als de vrome man schrijft “O Vader in den Hemel bind dit op onze harten dan zal het sterven voor ons geen sterven zijn maar een overgang van de dood in het leven.” Leven wordt in deze brief in twee betekenissen gebruikt, het alledaagse leven met de smart van het verliezen van een kind en het vertrouwen op een ander leven. U ziet in deze tentoonstelling een glimp van het leven buitenaf en de contrasten zijn groot. Het contrast wordt ook prachtig beschreven door Janna Prins die na een tijd in Nederlands Indië terugkeerde naar Nederland: “Dat was weer erg wennen. Nederland was zo anders. Toen ik in Indië was, verlangde ik naar Holland. Eenmaal terug, verlangde ik weer naar Indië. Je hebt als het ware twee vaderlanden. In Indië was het leven vrijer. Op zondag na de kerkdienst dook de dominee met ons mee het zwembad in. Als je in Holland naar de fiets keek, dan was dat al verkeerd. Dat was heel erg benauwend.” Pastoraat Janna beschrijft heel veel en ze helpt mij de stap naar het pastoraat te maken. Tot nu had ik het over het geheim van deze tentoonstelling, nu wil ik het hebben over ons pastoraat. Wat ons samen bindt is het woord ‘contrast'. Ik herken dat als ik in het buitenland werk. Ik werk als pastor principieel buitenaf of overzee. Het leven is daar anders. Ik deel daar even het leven van de werkers. Ik luister naar de vele verhalen. Zo komen we tot de kern, de ontdekking van wat echt belangrijk is. Daar is geen normale taal voor, maar mensen willen toch spreken. Dan hoor ik in Nigeria of Bangla Desh ontdekkingen als “Ik ben blij dat mijn wiegje hier niet heeft gestaan...” Het is bijna een belijdenis. En als ik dan de vraag stel wat die ontdekking voor gevolgen heeft, dan zitten we in de fase van het afspreken. Het leven is anders dan voorheen, het is nooit meer hetzelfde en er zullen andere keuzes gemaakt moeten worden. De cirkel gaat verder, het wordt een proces... Ik herken dit proces ook wanneer mensen overzee mij vertellen dat ze thuis soms eenzaam zijn. Met name op feestjes waar gediscussieerd wordt welk bier beter smaakt Heineken of Grolsch? “Ze moesten eens weten wat er verder in de wereld allemaal gaande is...” hoor ik ze dan zeggen. Wat doe ik met die ervaringen? Wat is in mijn beleving pastoraat? Pastoraat is ‘even het leven delen', niet alleen aan boord, maar soms ook in de disco of in de kombuis of aan de bar. Pastoraat is ook ‘samen verhalen'. Dat gaat het beste als je elkaar niet steeds recht in de ogen hoeft te kijken. Aan de reling of op de brug samen de verte in kijken... en het verhalen begint. Pastoraat is ook ‘samen ontdekken waar het in het leven om draait' Zo'n gesprek gaat met horten, stoten en poëtische taal. Ik zoek dan vaak naar beelden, metaforen of symbolen om het onzegbare toch te benaderen. En verder is pastoraat ‘afwachten!' Afwachten, omdat de weg verder naar het alledaagse leven een individueel proces is. De pastor hoeft daar niet altijd bij te zijn. Ik heb namelijk te maken met volwassen mensen die instaan voor de keuzes en de afspraken die ze in het leven maken. Ik neem ze niet aan de hand als ze hun leven willen veranderen. God?! Ik kan me bij u op dit moment een vraag voorstellen. U kunt zich op dit moment afvragen of ik als pastor nog wel met God bezig ben. Preek ik nog wel eens, of getuig ik nog? In de tentoonstelling kunt u zien dat ik ook met Philipino's of andere buitenlandse werkers op de vloot optrek. Bij hen heb ik een andere rol. Ik ben voor hen the Father en ze vragen me als ik aan boord kom om in een gebedsdienst voor te gaan. Dat doe ik dan ook, maar alleen als de vraag later nog een keer gesteld wordt. In een viering doorloop ik weer het hele proces, maar dan in een uitdrukkelijk godsdienstige setting. We delen het leven, we verhalen uit de bijbel en we belijden “God”. Daarna spreken we af weer naar het alledaagse leven terug te keren in de woorden van de zending op het einde van de dienst. We schudden elkaar de hand en ik stuur ze weer naar buiten... Bij de Hollanders speelt zich dit proces subtieler af. Ik trek op met mensen die vaak zeggen ‘van God los' te zijn, maar respect hebben voor mijn werk. Zij discussiëren liever en ze roepen mij ter verantwoording voor al het leed dat er in de naam van God in de wereld geschiedt. De gesprekken gaan dan vaak over de lijn die van fundamentalisme via extremisme naar geweld en dood loopt. Ik moet het vaak met hen eens zijn. Het ‘heilige gelijk' wordt vaak gebruikt als rechtvaardiging van oorlog en geweld. Maar ik krijg gelukkig ook de ruimte om met hen te spreken over onderwerpen waarover ze zich verbazen, verwonderen of verbijsteren. Als we dat aspect van het leven kunnen delen, komt de kern in hen naar boven. Iedereen streeft naar het beste en daar is het uiteindelijk ook in alle godsdiensten om te doen. Praat je met iemand bij voorbeeld over de opvoeding van zijn kinderen, dan komt in hem dat beste naar boven. Ik vind het dan heel christelijk om samen naar de wereld proberen te kijken door de ogen van de kwetsbaren. Dan zie je de echte wereld. Ter afsluiting Ik sluit af. Ik trek met heel boeiende mensen op. En: Ook al heeft hun wiegje niet overzee gestaan. Ze zijn er wel geweest en ze werken er nog dagelijks met alle contrasten die ze ervaren. Deze mensen hebben veel te vertellen. Ze hebben ook veel ontdekt in hun leven. Aan hen om daar iets goeds mee te doen. Ik mag enkel dat proces stimuleren...God dank!! U dank ik voor uw aandacht. Toon van de Sande (Pastor van de Stichting Pastoraat Werkers Overzee)